ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ; ਸਹੂਲਤ ਤੋਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੱਕ/ ਨਰੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ

ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਸਹਿਜਧਾਰਾ ਬਿਊਰੋ), 06 ਅਕਤੂਬਰ:

ਅੱਜ ਦਾ ਯੁੱਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਬੈਂਕਿੰਗ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਮੋਬਾਈਲ – ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਵਰਦਾਨ: ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਨਲਾਈਨ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਈ-ਬੁੱਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਦਿਅਕ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਬਣੀ ਹੈ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਈ-ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਘਰ ਬੈਠੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੋਵੇਂ ਬਚਾਏ ਹਨ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਵਿਧਾ ਕਦੋਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸਮੱਸਿਆ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਕਰੀਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਕਰੀਨ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਸੇਜ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਕਰੀਨ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਂਦ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਗੇਮ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ: ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਘਟਣਾ, ਗਲਤ ਪੋਸਚਰ ਵਿੱਚ ਸਕਰੀਨ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਕਰੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਗੋਂ ਸੜਕ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ: ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਭਰਮ: ਮੋਬਾਈਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਸਮੱਗਰੀ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।

ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ: ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ। ਲੋੜ ਹੈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਦੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ “ਮੋਬਾਈਲ-ਫ੍ਰੀ ਸਮਾਂ” ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੇਡਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਮੋਬਾਈਲ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਾਪ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੰਚਾਰ, ਸਿਹਤ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਮਾਂ, ਧਿਆਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਖੋਹਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਸਾਡਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਸਾਡਾ ਸਾਧਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਬੂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀਏ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਤਾਂ ਸਮਾਰਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਹੋਣਾ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਨਾ ਛੁੱਟਣਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।”

ਨਰੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ, ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਲੈਕਚਰਾਰ,
ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਮੀਨੈਂਸ, ਬਨੂੰੜ – 9878488754